မြန်မာနိုင်ငံက တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နယ်မြေတွေမှာ ရှားပါးသတ္တုတူးဖော်တာတွေ တိုးလာလို့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်မှုတွေ ဖြစ်လာစေတယ်။

ရှားပါးသတ္တုတွေဆိုရင် ကမ္ဘာက တရုတ်ကို အလိုလို တွေးမြင်မိကြတယ်။ တရုတ်က ရှားပါးသတ္တု သန့်စင်ထုတ်လုပ်ရာမှာ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ထုတ်လုပ်မှုရဲ့ ၉၀% ကျော်ကို လုပ်ဆောင်နေတယ်။ ဒါ့အပြင် ကမ္ဘာပေါ်မှာ ရှားပါးသတ္တု အများဆုံး သိုက်တွေလည်း တရုတ်မှာ ရှိတယ်။

Krungthep Turakij သတင်းစာရဲ့ ဖော်ပြချက်အရ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တရုတ်မှာ ရှားပါးသတ္တုတန်ချိန် ၄၄ သန်းလောက် ရှိမယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပြီး၊ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့စုစုပေါင်းတန်ချိန် သန်း ၉၀ ရဲ့ ထက်ဝက်နီးပါး ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမဲ့ မြန်မာနိုင်ငံကလည်း ရှားပါးသတ္တု ထုတ်လုပ်ရာမှာ အရေးပါတဲ့ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာတယ်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တန်ချိန် ၃၁,၀၀၀ လောက် တူးဖော်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့ထုတ်လုပ်မှုရဲ့ ၈% ရှိတယ်။ တရုတ်နဲ့ အမေရိကန်ပြီးရင် တတိယနေရာမှာ ရှိတယ်။

၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာမသိမ်းခင် လေးနှစ်အတွင်းမှာ မြန်မာက တရုတ်ကို ရှားပါးသတ္တု ဒေါ်လာ ၆၆၅ သန်းလောက် တင်ပို့ခဲ့တယ်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမှာတော့ တင်ပို့မှုတွေ ငါးဆကျော် တိုးလာပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ ဒေါ်လာ ၃.၆ ဘီလီယံအထိ ရောက်လာတယ်။

ဒါပေမဲ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှာ အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အင်အားစုတွေက တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ထိုးစစ်ဆင်လာတဲ့အခါ အခြေအနေတွေ ပြောင်းလဲသွားတယ်။

ဂြိုဟ်တုပုံရိပ်တွေကနေ လျင်မြန်စွာ ချဲ့ထွင်နေတာကို ပြသ

မကြာသေးခင်က ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ လေ့လာမှုတွေအရ ဒေသခံ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေ ဒါမှမဟုတ် စစ်အုပ်စုတွေ ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နယ်မြေတွေမှာ ရှားပါးသတ္တုတူးဖော်တာတွေ ပိုမိုမြန်ဆန်လာနေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အဲဒီနေရာတွေမှာ အစိုးရ ဒါမှမဟုတ် နိုင်ငံတကာက ကြီးကြပ်မှုတွေ မရှိဘူး။

သြဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့မှာ ရှမ်းလူ့အခွင့်အရေးဖောင်ဒေးရှင်းက ဂြိုဟ်တုပုံရိပ်တွေနဲ့ ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းတွေအပေါ် အခြေခံပြီး တွေ့ရှိချက်တွေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့တယ်။ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း မိုင်းယောင်းမြို့၊ မဲခေါင်မြစ်ကနေ ကီလိုမီတာ ၄၀ အကွာမှာရှိတဲ့ National Democratic Alliance Army (NDAA) ထိန်းချုပ်မှုအောက်မှာ အကြီးစားရှားပါးသတ္တုတွင်း ၁၉ ခု လည်ပတ်နေတာကို ဖော်ထုတ်ခဲ့တယ်။

၂၀၂၁ ခုနှစ် အစောပိုင်း ဂြိုဟ်တုမှတ်တမ်းတွေအရ အဲဒီဒေသမှာ သတ္တုတွင်းသုံးခုသာ ရှိခဲ့ပြီး အဲဒီသုံးခုစလုံးကို အခုတော့ စွန့်ပစ်ထားပြီ။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်မှာ ရှာတွေ့ခဲ့တဲ့ သတ္တုတွင်း ၁၉ ခုက လေးနှစ်အတွင်း သိသိသာသာ ချဲ့ထွင်လာတာကို ပြသနေတယ်။

နိုင်ငံရေး နောက်ခံအခြေအနေ

အဲဒီသတ္တုတွင်း ၁၉ ခုစလုံးက NDAA ထိန်းချုပ်နယ်မြေထဲမှာ ရှိပြီး၊ သူတို့က ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှာ မြန်မာစစ်အစိုးရနဲ့ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူပြီးကတည်းက အထူးဒေသ ၄ ကို အုပ်ချုပ်နေတာပါ။

ရှားပါးသတ္တုတွေအပြင် မြန်မာ-တရုတ် နယ်စပ်တစ်လျှောက် ရှစ်ကီလိုမီတာ အကွာအဝေးမှာ မန်းဂနိစ်သတ္တုတူးဖော်တာတွေကိုလည်း လွယ်မြစ်တစ်လျှောက် တွေ့ရှိခဲ့တယ်။ ဒါက ရေထုညစ်ညမ်းမှုတွေ ဖြစ်လာစေတယ်။

နေရာမှာတင် သတ္တုအရည်ဖျော်နည်းက ထိခိုက်မှုတွေ ကျန်ခဲ့

အခုလည်ပတ်နေတဲ့ ရှားပါးသတ္တုတွင်း ၁၉ ခုမှာ အဝိုင်းပုံစံ ကန်တွေ အများကြီး ရှိနေတယ်။ ဒါက ကချင်ပြည်နယ်မှာလည်း တွေ့ရတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို အများကြီး ပျက်စီးစေတဲ့ နေရာမှာတင် သတ္တုအရည်ဖျော်နည်း (in-situ leaching) ရဲ့ အမှတ်အသားပဲ။

NDAA နယ်မြေက အလုပ်သမားတွေ တင်ထားတဲ့ ဗီဒီယိုတွေမှာ သတ္တုအရည်ဖျော်နည်းကို ပြသထားတယ်။ ဓာတုဗေဒ အိတ်ထောင်ပေါင်းများစွာနဲ့ ပိုက်လိုင်းတွေကို အသုံးပြုပြီး တောင်တွေထဲကို အရည်ဖျော်ဆေးတွေ ထိုးသွင်းပြီး သတ္တုဓာတ်တွေ ထုတ်ယူတာကို ပြသထားတယ်။

မြင့်မားတဲ့ ဝယ်လိုအားကို ဖြည့်ဆည်းဖို့ ချဲ့ထွင်

သတ္တုတွင်း ၁၆ ခုက အခုဆိုရင် လည်ပတ်နေပြီဖြစ်ပြီး၊ နောက်ထပ် သုံးခုကတော့ ဆောက်လုပ်ရေး အစောပိုင်းအဆင့်မှာ ရှိနေပြီး လှေကားထစ်ပုံစံ အဝိုင်းတွင်းတွေ တည်ဆောက်နေကြတယ်။ ဒါက စနစ်တကျနဲ့ အကြီးစားစီမံကိန်းတွေ ပိုများလာတာကို ပြသနေတယ်။

၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလမှာ ရိုက်ယူခဲ့တဲ့ ပုံရိပ်တွေက ဆက်လက်ချဲ့ထွင်နေတာကို ပြသနေတယ်။ သန့်ရှင်းတဲ့ စွမ်းအင်နည်းပညာတွေနဲ့ အဆင့်မြင့် အီလက်ထရွန်နစ်ပစ္စည်းတွေအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ ရှားပါးသတ္တုတွေရဲ့ ဝယ်လိုအား တိုးမြင့်လာတာကြောင့် ဖြစ်တယ်။

မဲခေါင်မြစ်ပေါ်က သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု

သတ္တုတွင်းအများစုက ပေ ၄,၀၀၀ ကနေ ၅,၀၀၀ ကြား အမြင့်မှာ ရှိပြီး တရုတ်နယ်စပ်ကနေ လေးကီလိုမီတာပဲ ကွာဝေးတယ်။ သတ္တုတူးဖော်မှုက ထွက်လာတဲ့ စွန့်ပစ်ရေတွေက တောင်ကျချောင်းတွေထဲ စီးဝင်ပြီး၊ အဲဒီချောင်းတွေကနေ တောင်ဘက်ကို စီးဆင်းပြီး မဲခေါင်မြစ်ရဲ့ မြစ်လက်တက်ဖြစ်တဲ့ လွယ်မြစ်ထဲကို ရောက်ရှိတယ်။

လွယ်မြစ်ရဲ့ တောင်ဘက်မှာရှိတဲ့ နောက်ထပ် သတ္တုတွင်းလေးခုကလည်း စွန့်ပစ်ရေတွေကို မြစ်ထဲကို တိုက်ရိုက် စွန့်ထုတ်တယ်။

လွယ်မြစ်က စုပ်လွယ် (Sop Lwe) မှာ မဲခေါင်မြစ်နဲ့ ဆုံတယ်။ အဲဒီနေရာက လာအိုနိုင်ငံ Luang Namtha ပြည်နယ်ရဲ့ တစ်ဖက်ကမ်းမှာ ရှိပြီး၊ လာအို၊ မြန်မာ၊ ထိုင်း သုံးနိုင်ငံ နယ်စပ်ဆုံတဲ့ ရွှေတြိဂံဒေသရဲ့ အရှေ့မြောက်ဘက် ကီလိုမီတာ ၁၂၅ အကွာမှာ ရှိပါတယ်။